Głębokość przemarzania (hz) to przyjmowana w projektowaniu głębokość, do której zimą sięga mróz w gruncie. Poniżej tej linii powinien znaleźć się spód ławy fundamentowej, a przewód wody — z dodatkowym zapasem. Inaczej zamarzająca woda w gruncie wysadzinowym podniesie fundament, a woda w rurze zamarznie.
Wartości hz pochodzą z mapy w normie PN-81/B-03020, która dzieli kraj na cztery strefy: 0,8 / 1,0 / 1,2 / 1,4 m.
Status normy. PN-81/B-03020 została wycofana 31 marca 2010 r. i zastąpiona Eurokodem 7 (PN-EN 1997-1). Eurokod nie podaje jednak ani mapy, ani wartości — wymaga tylko, żeby przy projektowaniu fundamentów uwzględnić przemarzanie. Dlatego mapa z PN-81 nadal jest w praktyce punktem odniesienia. Korzysta z niej m.in. rekomendowany przez Ministra Infrastruktury katalog nawierzchni WR-D-62 z 2025 r. (rys. 10.1). Norma nie jest przepisem prawa — o głębokości posadowienia decyduje projektant.
Tabela stref
| Strefa | Głębokość hz | Obszar wg mapy z PN-81/B-03020 | Przykładowe miasta |
|---|---|---|---|
| I | 0,8 m | zachodnia Polska — na zachód od linii biegnącej mniej więcej od Słupska przez okolice Bydgoszczy i Konina do odcinka między Wrocławiem a Opolem | Szczecin, Gorzów Wielkopolski, Zielona Góra, Poznań, Leszno, Kalisz, Legnica, Wrocław |
| II | 1,0 m | największa strefa: Pomorze Gdańskie, środek, wschód i południe kraju oraz pas Sudetów przy granicy z Czechami | Gdańsk, Elbląg, Toruń, Płock, Warszawa, Łódź, Częstochowa, Radom, Kielce, Lublin, Chełm, Katowice, Kraków, Tarnów, Rzeszów |
| III | 1,2 m | dwa pasy: północny wschód (wschodnie Mazury, Podlasie) i Karpaty wzdłuż południowej granicy; do tego niewielka enklawa w Górach Świętokrzyskich na północny wschód od Kielc | Białystok, Nowy Sącz, Krosno |
| IV | 1,4 m | północno-wschodni kraniec — na wschód od linii Kętrzyn – Ełk – granica państwa między Sokółką a Dąbrową Białostocką | Suwałki, Augustów, Sejny |
Mapę stref, z miastami i rzekami, znajdziesz na rys. 10.1 katalogu WR-D-62 (link w źródłach). Uwaga na dwa popularne błędy: Warszawa, Lublin, Rzeszów i Olsztyn leżą według mapy w strefie II (1,0 m), a nie III. Z kolei głębiej niż w centrum kraju, bo 1,2 m, przyjmuje się nie tylko na wschodzie, ale też w Karpatach.
Miasta na granicy stref (linia przechodzi przez miasto albo tuż obok): Słupsk, Bydgoszcz, Konin i Opole (I/II), Olsztyn, Łomża i Przemyśl (II/III), Ełk (III/IV). Granica I/II przecina też Sudety (okolice Jeleniej Góry, Wałbrzycha i Kłodzka). Mapa ma skalę całego kraju i nie pozwala ustalić strefy co do działki. Wartość dla budynku podaje projekt; blisko granicy bezpieczniej przyjąć głębszą ze stref.
Mapa sprzed pół wieku — co mówią nowsze pomiary
Mapa w PN-81/B-03020 to niemal bez zmian mapa z normy z 1974 r. Ta z kolei rozwinęła mapy z lat 1955 i 1959, które miały tylko trzy strefy (0,8 / 1,0 / 1,2 m). Strefę 1,4 m dodano w 1974 r. Według dr. hab. Tomasza Godlewskiego z ITB mapa opiera się na ograniczonych danych — pomiarach z jednej, wyjątkowo mroźnej zimy 1962/63. Dr hab. Irena Ickiewicz zwraca uwagę, że strefy wyznaczono wzorem empirycznym z normy radzieckiej, opracowanym dla innego klimatu.
ITB przeanalizował pomiary temperatury gruntu z 45 stacji IMGW z około 30 lat. Wyniki sprowadzono do piasków grubych i średnich, a głębokość izotermy zerowej wyznaczono dla okresu powrotu 50 lat. Na tej podstawie zaproponowano nową mapę:
| Propozycja ITB (2017–2018) | Głębokość izotermy zerowej |
|---|---|
| wybrzeże Bałtyku | 1,1 m |
| większość kraju | 1,3 m |
| trójkąt Wieluń – Zielona Góra – Chojnice | 1,5 m |
| strefy podgórska i górska | 0,6 m + 0,0007 × wysokość n.p.m., nie mniej niż 1,0 m |
Dla innych gruntów ITB stosuje współczynniki: piaski drobne i pylaste 0,9, pyły i gliny piaszczyste 0,8, iły i inne gliny 0,7. To propozycja naukowa, nie norma — nikt nie wprowadził jej do przepisów. Pokazuje jednak, że najgłębsze przemarzanie pomiary wskazują w zachodniej Polsce, gdzie norma podaje najmniejsze 0,8 m. Dlatego wartość z mapy traktuj jako minimum, a nie zapas, zwłaszcza przy budynkach nieogrzewanych: garażu, altanie, ogrodzeniu.
Co to znaczy w praktyce
| Element | Jak głęboko |
|---|---|
| Spód ławy fundamentowej | nie płycej niż hz dla strefy (0,8 / 1,0 / 1,2 / 1,4 m od poziomu terenu); dokładną rzędną podaje projekt na podstawie rozpoznania gruntu |
| Przyłącze wody | przykrycie (od terenu do wierzchu rury) zwykle hz + 0,2–0,4 m. Wymaganie podaje wodociąg w warunkach przyłączenia, np. PEWiK Gdynia: min. 1,40 m, MZWiK Nowy Targ: min. 1,60 m |
| Kanalizacja | decyduje spadek i warunki wodociągu, np. PEWiK Gdynia zaleca przykrycie przyłącza min. 1,20 m; płycej z izolacją |
| Fundament ogrodzenia, bramy | poniżej hz — inaczej mróz może wypychać słupki |
| Fundament tarasu, schodów zewnętrznych | poniżej hz albo na zaprojektowanej warstwie niewysadzinowej |
| Podjazd, opaska | podbudowa i wymiana gruntu wysadzinowego; w katalogu dróg WR-D-62 łączna grubość konstrukcji na takim gruncie to od 0,4 hz (najlżejszy ruch) wzwyż |
W wodociągach liczy się przykrycie rury, czyli odległość od terenu do jej wierzchu, a nie dno wykopu. Gdy nie da się zachować wymaganej głębokości, wodociągi wymagają ocieplenia przewodu według zaleceń producenta (tak np. MZWiK Nowy Targ, który dopuszcza najwyżej 2,50 m zagłębienia).
Częsty problem to ogrodzenie i taras posadowione za płytko. Dom stoi, bo pilnował go projekt, a słupki bramy na gruncie wysadzinowym potrafią się co zimę przesuwać. Po kilku sezonach brama zaczyna zahaczać o podjazd.
Rodzaj gruntu zmienia wszystko
Sama tabela nie wystarczy — kluczowe jest to, czy grunt jest wysadzinowy. Katalog WR-D-62 (tab. 7.2) dzieli grunty tak:
| Grupa | Przykłady (nazwy wg PN-B-02480) | Cząstki < 0,063 mm | Wniosek |
|---|---|---|---|
| Niewysadzinowe | żwir, pospółka, piasek gruby, średni i drobny, rumosz niegliniasty | < 15% | woda odpływa, wysadziny nie występują |
| Wątpliwe | piasek pylasty, żwir gliniasty, pospółka gliniasta, rumosz gliniasty | 15–30% | ocenia geotechnik |
| Wysadzinowe | bardzo: gliny, pyły, piaski gliniaste; mało: iły | > 30% | podciągają wodę i rozpychają się przy zamarzaniu — fundament bezwzględnie poniżej hz |
Grunty organiczne (torf, namuły) i nasypy niekontrolowane to według rozporządzenia o geotechnicznych warunkach posadawiania (§ 4 ust. 2) cecha złożonych warunków gruntowych. Na takim gruncie nie posadawia się ław bez rozpoznania geotechnicznego. Zwykle trzeba wymienić grunt albo posadowić budynek głębiej.
Przy gruntach wysadzinowych typowym rozwiązaniem jest wymiana warstwy pod ławą na piasek lub pospółkę (tzw. poduszka). Usuwa się w ten sposób materiał, który podciąga wodę. Grubość wymiany określa projekt.
Płyta fundamentowa — wyjątek od reguły
Płyta fundamentowa może być posadowiona płycej niż hz, ale tylko jako świadomie zaprojektowany układ. Metodę obliczeń cieplnych takich fundamentów podaje norma PN-EN ISO 13793 (projektowanie cieplne posadowień w celu uniknięcia wysadzin mrozowych). Układ obejmuje:
- izolację termiczną pod płytą i wokół jej krawędzi (XPS), dobraną obliczeniowo do klimatu i tego, czy budynek jest ogrzewany,
- warstwę niewysadzinową (podsypkę z pospółki) z odwodnieniem,
- ciągłą izolację przeciwwilgociową.
To nie jest oszczędność „na skróty" — to inny sposób ochrony przed mrozem, który musi być policzony w projekcie. Samodzielne spłycenie zwykłej ławy „bo sąsiad tak zrobił" grozi spękaniem ścian.
Częste pytania
Jaka jest głębokość przemarzania gruntu w Polsce?
Według mapy z PN-81/B-03020 od 0,8 m na zachodzie do 1,4 m na Suwalszczyźnie, w czterech strefach: 0,8 / 1,0 / 1,2 / 1,4 m. Największa część kraju, w tym Warszawa, Łódź, Kraków i Lublin, leży w strefie 1,0 m. Norma jest formalnie wycofana, ale jej mapa pozostaje w praktyce punktem odniesienia.
W jakiej strefie przemarzania jest Warszawa?
Według mapy z PN-81/B-03020 w strefie II, czyli hz = 1,0 m. Ta sama strefa obejmuje Łódź, Kraków, Katowice, Lublin i Rzeszów. Białystok leży w strefie III (1,2 m), Poznań i Wrocław w strefie I (0,8 m).
Jak głęboko kopać fundamenty?
Spód ławy musi znaleźć się poniżej strefy przemarzania dla Twojego regionu, a wartość podaje projekt. Według mapy to od 0,8 m na zachodzie do 1,4 m na Suwalszczyźnie. Na gruncie wysadzinowym projekt zwykle przewiduje też wymianę gruntu pod ławą na piasek lub pospółkę.
Na jakiej głębokości układa się przyłącze wody?
Z zapasem ponad hz — zwykle 0,2–0,4 m. Liczy się przykrycie, czyli odległość od terenu do wierzchu rury. Wymaganie podaje lokalny wodociąg w warunkach przyłączenia, np. PEWiK Gdynia: co najmniej 1,40 m, MZWiK w Nowym Targu: co najmniej 1,60 m. Gdy nie da się zejść tak nisko, rurę trzeba ocieplić.
Czy fundament ogrodzenia musi być poniżej przemarzania?
Tak, jeśli ma stać prosto na gruncie wysadzinowym. Płytko posadowione słupki mróz wypycha — brama przestaje się domykać, a przęsła się krzywią. Na gruntach niewysadzinowych (piaski, żwiry) problem jest znacznie mniejszy.
Co to jest grunt wysadzinowy?
Grunt z dużą zawartością drobnych cząstek (powyżej 30% frakcji < 0,063 mm): gliny, pyły, piaski gliniaste, iły. Podciąga wodę kapilarnie i przy zamarzaniu zwiększa objętość, unosząc to, co na nim stoi. Przeciwieństwem są żwiry, pospółki i piaski, w których woda swobodnie odpływa.
Czy płyta fundamentowa może być płycej?
Tak, ale wyłącznie jako zaprojektowany układ z izolacją termiczną pod płytą i wokół krawędzi oraz warstwą niewysadzinową. Metodę obliczeń daje PN-EN ISO 13793. To rozwiązanie z obliczeń, a nie sposób na zaoszczędzenie na wykopie.
Podsumowanie
Cztery strefy wg PN-81/B-03020: 0,8 m (zachód), 1,0 m (większość kraju, w tym Warszawa, Kraków i Lublin), 1,2 m (północny wschód i Karpaty), 1,4 m (Suwalszczyzna). Poniżej tej linii musi być spód ławy, a przewód wody — z zapasem wymaganym przez wodociąg. Norma jest wycofana, a pomiary ITB pokazują, że rzeczywiste przemarzanie bywa głębsze niż na mapie. Traktuj więc hz jako minimum. Na gruntach wysadzinowych stosuje się poduszkę niewysadzinową, a grunty organiczne i nasypy wymagają rozpoznania geotechnicznego. Płyta fundamentowa to jedyny wyjątek — i tylko z izolacją zaprojektowaną pod tę rolę.
Zobacz też: najczęstsze błędy przy fundamentach, hydroizolacja fundamentów, przyłącza do działki – koszty oraz kalkulator fundamentów i kalkulator wykopu.
Źródła
- Katalog typowych konstrukcji nawierzchni sztywnych WR-D-62 (Ministerstwo Infrastruktury, 2025) — rys. 10.1 „Głębokość przemarzania gruntu hz wg PN-81/B-03020” (mapa stref, z niej przypisanie miast), tab. 7.2 (podział gruntów pod względem wysadzinowości), tab. 10.1 (grubość nawierzchni względem hz).
- PKN — karta normy PN-B-03020:1981 — status: wycofana 31.03.2010, zastąpiona przez PN-EN 1997-1:2008.
- T. Godlewski (ITB), „Nowe podejście do problemu przemarzania gruntu w Polsce”, Acta Sci. Pol. Architectura 17(3), 2018 — historia mapy (1955/1959, 1974, 1981), granica strefy 1,4 m, brak metodyki w PN-EN 1997, propozycja nowych stref i współczynniki gruntowe.
- T. Godlewski, „Przemarzanie gruntu a projektowanie fundamentów”, Inżynier Budownictwa, 2020 — budynki nieogrzewane, izolacja fundamentów.
- I. Ickiewicz, „Głębokość posadowień fundamentów – wymagania a rzeczywistość”, Inżynier Budownictwa 4/2025 — pochodzenie stref (wzór empiryczny z normy radzieckiej).
- PEWiK Gdynia, „Ogólne zasady, jakim powinny odpowiadać przyłącza” (ZOT-Z-02, od 1.09.2022) — przykrycie przyłącza wodociągowego min. 1,40 m, kanalizacyjnego zalecane min. 1,20 m.
- MZWiK Nowy Targ, „Wytyczne do realizacji budowy przyłączy wodociągowych” — min. 1,60 m (0,40 m poniżej strefy 1,20 m), maks. 2,50 m, ocieplenie przy płytszym ułożeniu.
- Thermaflex, „Zabezpieczenie przed zamarzaniem” (broszura producenta) — wycofana PN-B-10725 zakładała przykrycie wodociągów o 20–40 cm większe niż hz.
- Rozporządzenie MTBiGM z 25.04.2012 w sprawie ustalania geotechnicznych warunków posadawiania obiektów budowlanych (Dz.U. 2012 poz. 463, obowiązujące) — § 4 ust. 2: grunty organiczne i nasypy niekontrolowane jako złożone warunki gruntowe.
- PKN — karta normy PN-EN ISO 13793:2002 — projektowanie cieplne posadowień w celu uniknięcia wysadzin mrozowych (płyty na gruncie, budynki ogrzewane i nieogrzewane).
Głębokość posadowienia i przykrycia przyłączy — zawsze według projektu i warunków przyłączenia.